Türkçe İngilizce Almanca Rusça Azerice Arapça Arapça Arapça

Xərçəng və hormonlar

 

 

Daxili epidemiya bezi adı verilən organlarda tapılan özelleşmiş hüceyrələr tərəfindən üretilerek qana salınan maddelere hormon deyilir. Hər hormonun quruluşu fərqlidir. Məsələn seks hormonları kollesterolden edilərkən, TSH adı verilən hormon, bir protein növü olub bir çox amino asidin birləşməsi ilə ortaya çıxır. Hormonlar istehsal hüceyrələrdən qana keçdikdən sonra hədəf hüceyrələrə çataraq orada təsirlərini başlatırlar. Məsələn beyinin xüsusi bir bölgəsində çıxarılan ACTH adlı hormon qan yoluyla böyrək üstü bezine çatar. Burada kortizon adlı hormonun istehsalını və bu organdaki bir qrup hüceyrələrin çoxalmasını və böyüməsini idarə edər. Kandaki hormon səviyyələri bir dizi mexanizmin dövrəyə girməsi ilə müəyyən sınırlar arasında tutulmaya çalışılar. Bu mekanizmalardan biri ya da birkaçında oluşabilecek axsaqlıq hormon düzeyinin artma ya da azalmasına səbəb olaraq bir çox xəstəliyin ortaya çıxmasına yol aça bilər. Bu məzmunda hormon üretimindeki fazlalık bəzi şərtlərdə hədəf hüceyrələrin kontrolsüz çogalmasına və böyüməsini səbəb olaraq tümor inkişaf prosesinə başlada bilərsiniz. Hormon düzeyindeki dəyişmə, yuxarıda değinildiği kimi idarə mekanizmalarındaki axsaqlıq ya da ekoloji faktorları bağlı olaraq ortaya çıxa bilər. Bu yazıda; kanserle əlaqəsi ola biləcək əhəmiyyətli hormonlarla değinilecek və daha sonrakı yazıda hormon düzeyini təsir edən və başqa sözlə xərçəngə gedən prosesləri başlatabilen ekoloji faktorları değinilecektir. Östrojen hormonu qadınlarda yumurtalıklarda (over) üretilerek qana salınır. Östrojen gərək meme gərəksə rahim üzərində düzenliyici təsiri malikdir. Östrojen səviyyəsi yüksək olan ya da uzun müddət östrojen təsiri altında qalan qadınlarda meme və rahim xərçəngi inkişaf riski təxminən iki qat artmaqdadır. Məsələn erkən adət görməyə başlamış və / və ya gec menapoza girmiş qadınlar uzun sure östrojen təsiri altında qalacaqlar. Bu fərdlərdə over xərçəngi inkişaf riski də çoxdur. Testosteron hormonu kişilərdə əsas olaraq testislerde istehsal edilir və qana salınır. Testosteron, seksüel inkişaf yanında prostat hüceyrelerinin böyüməsi və çoxalmasını idarə edər. Başqa sözlə prostat xərçəngi ilə yüksək testosteron səviyyələri arasında bir əlaqə olduğu söylenebilir. Testosteron kimi erkeklik hormonlarının (androjenler) bəzi tip prostat kanserinin inkişafına səbəb olabilmekte və ya var olan prostat kanserinin ilerlemesinden yol açabildiği ifadə olunmaqdadır. Bir digər əhəmiyyətli hormon olan İnsülin pankreasta istehsal edilir və qana keçər. Bir çox funksiyası sahib olan bu hormon təməldə qan şekerini təşkil edir. Xüsusilə dokularda insüline qarşı direnci olması İnsülin düzeyinin yükselmesine yol açar. Bu vəziyyət çox kilo alımından (obezite) şəkər xəstəliyinə (Diabet) qədər çox müxtəlif problemlərə səbəb olur. Bu məzmunda yüksək İnsülin səviyyələri ilə bağırsaq, rahim, pancreas və böyrək tümörleri arasında da bəzi münasibətlərin ola biləcəyi ifadə olunmaqdadır. Digər tərəfdən İnsülin, İnsülin bənzəri böyümə faktoru 1 (IGF-1) adı verilən bir faktoru də düzeyini də etkilemekte və səviyyəsi artan IGF-1 hüceyrələrə çoğalmayı tetiklemektedir. Başqa sözlə İnsülin direnci, İnsülin və IGF-1 ilə bəzi kanserlere arasında bir bağıntı olduğu və bunların düzeyindeki dəyişmədən xüsusilə protat, meme və barsa kanserlerinin ortaya çıxma riskini arttırdığı düşünülməkdədir. Tiroid bezini düzəltmə təsiri olan və beynin xüsusi bir bölgəsində (hipofiz) çıxarılan TSH hormonu qan yolu ilə tiroide çatar. Burada tiroit hüceyrələrində etkileyerek bir tərəfdən T3 və T4 adı verilən hormonların yapimini sağlarkan digər tərəfdən bu hüceyrələrin çoxalmasını və inkişafını nəzarət edər. Başqa sözlə TSH 'nın iki ayrı tip tiroit kanserinin inkişafında rolu olduğu məlumdur. Yuxarıda değinilen bu münasibətlər göz önünə alaraq; hormona asılı bəzi kanserlere, əlaqədar hormonun istehsalatının baskılanması ya da təsirinin qısaldılması ilə xərçəngi inkişaf etməsi və ya xərçəng ortaya çıxdıqdan sonra da böyüməsinin önlenebileceği söylenebilir. Bu mövzuda inkişaf etdirilmiş olan bəzi ilaçlar ilə əhəmiyyətli addımlar atılmış olmaqla bərabər istənən hədəflərə hələ ulaşılamamıştır. Çünki xərçəng inkişafında rol alan mexanizmlər olduqca karmaşıktır və bu mexanizmlər ən azından bir qismi tam açıklığa kavuşmamıştır. Unutulmaması lazım olan nöqtə, bu cür kanserleri müalicəsində cərrahı müalicə başda olmaq üzrə, kemoterapi, radyoterapi və digər müalicə üsullarını da çoxu dəfə gərək duyulacağıdır. Östrojene həssas olduğu müəyyən edilən meme kanserlerinde östrojen hormonunun yapimini baskılayan ya da östrojen xərçəng hüceyrələri üzərindəki təsirini azaldan ilaçlar sayəsində meme kanserli xəstələrin hastalıksız həyat süreleri müəyyən nisbətlərdə uzatılabilmektedir. Tamoksifen adlı dərman meme xərçəngi hüceyrələrində olan alıcılara bağlanaraq, anastrazol adlı dərman isə östrojen hormonunun yapimini baskılayarak östrojen xərçəng hüceyrələri üzərindəki təsirini azaltırlar. Prostat kanserinin müalicəsində digər yöntemlere əlavə olaraq bu hormonları baskılayan ilaçlar da istifadə olunur. Beləcə xərçəng hüceyrələrin çoğalma sürəti yavaşlatılabilmektedir. Bu məqsəd üçün bəzən testislerin də çıxarılması lazım ola bilər. İnsülin, İnsülin direnci və İGF ilə yuxarıda değinilen kanserlere arasındakı münasibətlərin müəyyənləşdirilməsi, bu kanserlere bir qisminin önlənməsi və müalicəsində yeni yanaşmaların gündəmə gəlməsinə yol açmışdır. Məsələn fizika fəaliyyəti artırılması, müvafiq diyet istifadəsi və stres faktörünün ən aza endirilməsi ilə həm obezitenin önünə geçilebilmekte həm də başda kolon və meme kanserleri olmaq üzrə bəzi kanserleri inkişafı müəyyən nisbətlərdə engellenebilmektedir. Bu yanaşmalar, ürək xəstəlikləri və Diabet digər əhəmiyyətli xəstəliklərin müalicəsinə də kömək edir. Tiroit xərçəngi ilə əlaqəsi olan TSH istehsalatının baskılanması tiroit kanserlerinin müalicə əhəmiyyətli bir yer tutar. Bu məzmunda xüsusilə cərrahı yolla müalicəsi edilmiş tiroit kanserlerinde TSH'nin baskılanması ilə yaxşı nəticələr alındığı müxtəlif işlərlə göstərilmişdir. TSH istehsalı, xəstələrə süni tiroit hormonu (T4) verilərək asanlıqla baskılanabilmektedir. Xərçəng və hormonlar II Kanserle əlaqəsi ola bilən bir digər mühüm hormon olan İnsülin pankreasta istehsal edilir və qana keçər. Bir çox funksiyası sahib olan bu hormon təməldə qan şekerini təşkil edir. Xüsusilə dokularda insüline qarşı direnci olması İnsülin düzeyinin yükselmesine yol açar. Bu vəziyyət çox kilo alımından (obezite) şəkər xəstəliyinə (Diabet) qədər çox müxtəlif problemlərə səbəb olur. Bu məzmunda yüksək İnsülin səviyyələri ilə bağırsaq, rahim, pancreas və böyrək tümörleri arasında da bəzi münasibətlərin ola biləcəyi ifadə olunmaqdadır. Digər tərəfdən İnsülin, İnsülin bənzəri böyümə faktoru 1 (IGF-1) adı verilən bir faktoru də düzeyini də etkilemekte və səviyyəsi artan IGF-1 hüceyrələrə çoğalmayı tetiklemektedir. Başqa sözlə İnsülin direnci, İnsülin və IGF-1 ilə bəzi kanserlere arasında bir bağıntı olduğu və bunların düzeyindeki dəyişmədən xüsusilə protat, meme və barsa kanserlerinin ortaya çıxma riskini arttırdığı düşünülməkdədir. Tiroid bezini düzəltmə təsiri olan və beynin xüsusi bir bölgəsində (hipofiz) çıxarılan TSH hormonu qan yolu ilə tiroide çatar. Burada tiroit hüceyrələrində etkileyerek bir tərəfdən T3 və T4 adı verilən hormonların yapimini sağlarkan digər tərəfdən bu hüceyrələrin çoxalmasını və inkişafını nəzarət edər. Başqa sözlə TSH 'nın iki ayrı tip tiroit kanserinin inkişafında rolu olduğu məlumdur. Östrojene həssas olduğu müəyyən edilən meme kanserlerinde östrojen hormonunun yapimini baskılayan ya da östrojen xərçəng hüceyrələri üzərindəki təsirini azaldan ilaçlar sayəsində meme kanserli xəstələrin hastalıksız həyat süreleri müəyyən nisbətlərdə uzatılabilmektedir. Prostat kanserinin müalicəsində digər yöntemlere əlavə olaraq bu hormonları baskılayan ilaçlar da istifadə olunur. Beləcə xərçəng hüceyrələrin çoğalma sürəti yavaşlatılabilmektedir. Bu məqsəd üçün bəzən testislerin də çıxarılması lazım ola bilər. İnsülin, İnsülin direnci və İGF ilə yuxarıda değinilen kanserlere arasındakı münasibətlərin müəyyənləşdirilməsi, bu kanserlere bir qisminin önlənməsi və müalicəsində yeni yanaşmaların gündəmə gəlməsinə yol açmışdır. Məsələn fizika fəaliyyəti artırılması, müvafiq diyet istifadəsi və stres faktörünün ən aza endirilməsi ilə həm obezitenin önünə geçilebilmekte həm də başda kolon və meme kanserleri olmaq üzrə bəzi kanserleri inkişafı müəyyən nisbətlərdə engellenebilmektedir. Bu yanaşmalar, ürək xəstəlikləri və Diabet digər əhəmiyyətli xəstəliklərin müalicəsinə də kömək edir. Tiroit xərçəngi ilə əlaqəsi olan TSH istehsalatının baskılanması tiroit kanserlerinin müalicə əhəmiyyətli bir yer tutar. Bu məzmunda xüsusilə cərrahı yolla müalicəsi edilmiş tiroit kanserlerinde TSH'nin baskılanması ilə yaxşı nəticələr alındığı müxtəlif işlərlə göstərilmişdir.