Türkçe İngilizce Almanca Rusça Azerice Arapça Arapça Arapça

ekoloji Faktörler və Xərçəng

 

 

Edilən araşdırmalara görə insanda görülən kanserleri əhəmiyyətli sayıla biləcək bir hissəsi ekoloji faktorları təsiri ilə ortaya çıxır. Başqa sözlə bu faktorlar kifayət qədər nəzarət edilebilirse kanserleri əhəmiyyətli bir hissəsinin önlenebileceği söylenebilir. Xərçəngə səbəb ola biləcək ekoloji faktorlar içində ən mühüm olanları həyat tərzi, radyasyonla karşılaşma, infeksiyona səbəb olan agentlər ilə hava, su və torpaqda olan bəzi maddələr dəfə sıralanabilir. Diyet, tütün, spirt istifadəsi, çox kilo (obezite) və fiziki inaktivite həyat tərzinin ən vacib alt birimlerinin. Keçmiş illərdə edilən və hal-hazırda də geçerliliğini qoruyan tədqiqatlar, tütün və radyasyonun xərçəngə səbəb olduğunu açıq bir şəkildə ortaya qoymuşdur. Ancaq yuxarıda göstərilən digər faktorları bir qismi üçün eyni yargıya varılamadığı da bir həqiqətdir. Bunun səbəbi bu faktörlerle əlaqədar ediləcək olan tədqiqatların çox mürəkkəb olmasıdır. Bu karmaşa ilk nümunəsi diyeti xərçəng inkişafı üzərindəki təsirlərinin. Bu mövzu araştırılırken şəxslərin həyatı ərzində istifadə etdiyi diyeti tam olaraq bilinməsi və digər kanserojen faktörlerle karşılaşıp karşılaşmadığının tam olaraq saptanması əhəmiyyət qazanar və bu şəxslərin uzun bir dövrdə izlenmelerini tələb edir. Hal-hazırda inkişaf etdirilən sorğu texnikaları və molekulyar düzeydeki bəzi dəyişənlərin saptanabilmesi əhəmiyyətli ipucları verməsinə baxmayaraq bu mövzuda doğru bir yol xəritəsinin çıxarılması hələ çox güçtür. Ikinci nümunə gündəlik həyatda istifadə edilən müxtəlif kimyəvi maddelerdir xərçəng inkişafı üzərindəki təsirlərinin. Amerika birləşmiş dövlətlərinə təxminən 100.000 kimyəvi maddə müxtəlif səbəblərlə gündəlik həyatda kullanılmakta və hər il bu sayı artmaqdadır. Lakin bunların çox azı şübhəli tapılaraq test edilebilmektedir. Bunların bir qisminin həqiqətən zərərli olduğu irəli sürülürken bir qisminin isə xərçəng səbəbi ola biləcək maddələri idarə edebildiği də ifadə olunmaqdadır. Digər tərəfdən bu maddələrin hansı mexanizm ilə xərçəngə səbəb olduğunun araşdırılması üsulu də əhəmiyyət qazandıqları. Bu maddələrdən bir qismi genetik quruluşu dəyişdirərkən digər bir qismi bədənin müdafiə sistemini etkileyerek xərçəngə səbəb ola bilir. Başqa sözlə bir üsulla edilən bir testin mənfi çıxması o maddənin kanserojen olmadığını göstermeyebilir. Bunu tərsinə də doğrudur. Həmçinin heyvan təcrübələrindən xərçəngə yol açmadığı görülən bir maddənin insan da xərçəngə yol açmayacağını irəli sürmək çox akılcı olmaz. Bütün bu açmazlara qarşı günümüzə toxun əldə edilən məlumatlar işığında bəzi mülahizə gündəmə getirilebilir. Bu yazıda diyet üzərində ediləcəkdir. Ətraflı ölkələrdə xərçəngə bağlı ölümlərə% 10-30'unda sağlamlıqsız diyeti rolu olduğu təxmin edilməkdədir. Ancaq yuxarıda da değinildiği kimi tək bir yeməkləri xərçəng üzərindəki təsirinin müəyyənləşdirilməsi çox çətindir. Başqa sözlə aşağıda bəzi elmi məlumatların əldə edilən məlumatlara yer veriləcəkdir. Qırmızı et və müxtəlif işlemlerde keçirilən etleri: Edilən işlərə görə gündə 2 dəfə 80gr qırmızı et tüketen fərdlərdə qalın bağırsaq xərçəngi inkişaf riski gündə 20gr qırmızı et tüketen bireyler görə 3 qat daha çoxdur. Oxşar şəkildə gündə 100gr'dan çox qırmızı et tüketen fərdlərdə mədə xərçəngi inkişaf riskinin daha çox olduğu irəli qoyulmaqdadır. Bu cür yeməkləri yerləşən və "həm" adı verilən strukturlar bağırsaklarda bakteriyaları təsiri ilə kanserojen ola bilən digər kimyəvi ürünlere dönüşebilmektedir. "Həm" və bu kimyəvi məhsullar bağırsakları daxili örtüsüne təsir edərək xərçəngə qədər gedən prosesi başlada bilərsiniz. Ağ etten "həm" quruluşu daha az olduğundan şəxslərin daha çox ağ et Tüketmek önerisi bu özellikten irəli gəlir. Digər tərəfdən ətin pişirilme şəkli də vacibdir. Qızartma və ızgara ilə yüksək istilikdə pişirilen etleri açığa çıxan kimyəvi maddələr hüceyrələrin DNT quruluşunu dəyişdirə bilər. Oxşar şəkildə sucuk, sosis kimi müxtəlif işlemlerde geçirilerek əldə edilən etleri çox miqdarda nitrit adlı kimyəvi maddə ehtiva edir. Edilən işlərdə yüksək nisbətdə "nitrit" ehtiva edən yiyeceklerin mədə xərçəngi riskini arttırdığı göstərilmişdir. Bu səbəbdən hal-hazırda marketlerde satılan yiyeceklerin bir qismində qatqı maddəsi ehtiva ifadə olunmaqdadır. Balıq: Qəti olmaqla bərabər gündə 80gr balıq yeyən fərdlərdə bağırsaq xərçəngi inkişaf riski həftədə birdən az balıq yeyən bireyler görə 3 qat daha azdır. Tam olaraq kanıtlanmamış olmamaqla birlikdə bunun səbəbi balıqlardan omega 3 yağ asidinin çox olması və balıq etinin ağ et olaraq qəbul edilməsidir. Lifli yeməklər: İşlərin edildiyi ölkələrə görə dəyişməklə birlikdə çox lifli qida tüketen ölkələrdə xüsusilə qalın bağırsaq kanserlerinin daha az ortaya çıxdığı ifadə olunmaqdadır. Bağırsaklardaki bakteriyaları lifli yiyeceklerin bir çox kimyəvi quruluşun zahirə çıxmasına səbəb olurlar. Bunlardan "bütirat" adı verilən kimyəvi quruluş bağırsaklarda xərçəng oluşmasını maneələr. Bundan başqa lifli yeməklər bağırsaq hərəkətlərini artıraraq bir çox zərərli maddənin bağırsaq ilə təmas müddətini qısaldaraq bağırsaq daxili örtüsünü mənfi istiqamətdə təsirlənməsinə qarşısını alır. Tərəvəz və meyva: Gündə 5 porsiyon tərəvəz və meyva tüketen fərdlərdə ağız, yemək borusu, ağciyər, mədə, meme, prostat və böyrək kanserlerinin daha az görüldüyü önə qoyulmaqdadır. Bu məzmunda kifayət qədər tərəvəz və meyva tüketen fərdlərdə ağız və yemək borusu kanserinin üçdə bir, ağciyər kanserinin isə dörddə bir nisbətdə daha az görüldüyü ifadə olunmaqdadır. Bunun səbəbi tərəvəz və meyvaların çox yüksək nisbətdə besleyici məqalə içermesinden irəli gəlir. Bu maddələr bir tərəfdən xərçəng riskini azaltabilirken digər tərəfdən ürək xəstəlikləri və Diabet kimi digər xəstəliklərin ortaya çıxma riskini də azaltabilmektedir. Ancaq bu maddələrdən kifayət qədər faydalanabilmek üçün hər renkteki tərəvəz və meyvaların eyni nisbətlərdə tüketilmesi lazımdır. Bir porsiyon tərəvəz ya da meyva təxminən 80gr tərəvəz ya da meyvaya qarşılıq gəlir. Misal üçün bir potakal və ya bir alma ya da haşlanmış 2 xidmət qaşığı Brokoli və ya kök bir porsiyon olaraq qəbul edilir. Digər tərəfdən tərəvəz və meyvalardaki besleyici maddələri ehtiva edən dərman şəklindəki destekleyicilerin bu mövzuda kifayət qədər təsiri olmadığı da məlumdur. Tərəvəz və meyvaların bir başqa faydası çox lif içermeleridir. Bu mövzuya yuxarıda değinilmişti. Tuz: Yemekleri çox duz qatılması ya da tuzda saxlanan yiyeceklerin çox tüketilmesi mədə xərçəngi riskini arttırabilmektedir. Yaponiyada mədə kanserinin çox görülməsi bununla ilişkilendirilmiştir. Duz bir tərəfdən mədə daxili örtüsünü tahriş edərkən digər tərəfdən midede tapılan H. Pilori adlı bakteriya ilə əlaqəyə girererek mədə kanserine gedən prosesləri başlatabilmektedir. Digər tərəfdən çox duz ürək-damar xəstəlikləri üzərində də mənfi təsiri malikdir. Yağlar: Normal şərtlərdə gündəlik cəmi kalori ehtiyacı ən çox% 30'u yağlardan karşılanmalıdır. Məsələn gündə 2100 kalori etməsi lazım olan bir fərdin tüketeceği yağ miqdarı təxminən 75gr'dan daha az olmalıdır. Daha çox yağ tüketilmesi müxtəlif problemlərə yol atılır. Xərçəng baxımından baxıldıqda meme, qalın bağırsaq, və prostat xərçəngi başda olmaq üzrə pankreas, over və rahim kanserlerinin çox yağ tüketen fərdlərdə daha çox görüldüyü və bunun istehlak edilən yağ növü ilə əlaqədar olmadığı irəli qoyulmaqdadır. Bununla birlikdə menapoza girmiş qadınların doymuş yağları (qatı yağ), doymamış yağlardan (maye yağ) daha çox istifadə meme xərçəngi riskini arttırdığı ifadə olunmaqdadır. Nəticə olaraq yuxarıda verilən məlumatlar işığında balanslı beslenmeye başda xərçəng olmaq üzrə bir çox xəstəliyi önleyebileceği söylenebilir.